રા’ ખેંગાર અને રાણકદેવી: જૂનાગઢનો અમર પ્રેમ, શૌર્ય અને બલિદાનનો ઇતિહાસ
સૌરાષ્ટ્રની ધરતી એટલે શૂરાઓ અને સતીઓની ધરતી. અહીંના પાળિયા અને કિલ્લાઓ આજે પણ ઇતિહાસની ગવાહી પૂરે છે. આવી જ એક અમર પ્રેમકથા અને વીરતાની વાત એટલે જૂનાગઢના રાજા રા’ ખેંગાર અને સતી રાણકદેવી (Ra’ Khengar and Ranakdevi) નો ઇતિહાસ. આ માત્ર પ્રેમકથા નથી, પણ સ્વાભિમાન અને ટેકની વાત છે.
રાણકદેવીનો જન્મ અને ઉછેર (Birth of Ranakdevi)
ઇતિહાસ મુજબ, રાણકદેવીનો જન્મ કચ્છના રાજાને ત્યાં થયો હતો. પરંતુ જ્યોતિષીઓએ ભવિષ્યવાણી કરી હતી કે “જે રાજા આ કન્યા સાથે લગ્ન કરશે, તેનું રાજ્ય નાશ પામશે અને તે મૃત્યુ પામશે.” આ ડરથી તેમને જંગલમાં ત્યજી દેવામાં આવ્યા.
નસીબજોગે, એક કુંભાર (Potter) દંપતીને આ બાળકી મળી અને તેમણે તેને પોતાની દીકરીની જેમ ઉછેરી. રાણકદેવી જેમ જેમ મોટા થયા, તેમ તેમ તેમના રૂપ અને ગુણની ચર્ચા ચારેકોર થવા લાગી.
સિદ્ધરાજ જયસિંહ અને રા’ ખેંગાર (The Conflict)
પાટણના મહારાજા સિદ્ધરાજ જયસિંહ (Siddhraj Jaisinh) ને રાણકદેવીના રૂપ વિશે જાણ થઈ. તેમણે રાણકદેવી સાથે લગ્ન કરવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી. પરંતુ વિધિના લેખ કંઈક અલગ હતા. જૂનાગઢના રાજા રા’ ખેંગાર (Ra’ Khengar) પણ રાણકદેવીને ચાહતા હતા.
જ્યારે સિદ્ધરાજ જાન લઈને આવતા હતા, ત્યારે રા’ ખેંગારે રાણકદેવીનું અપહરણ કરી (તેમની મરજીથી) તેમની સાથે ગંધર્વ વિવાહ કરી લીધા અને જૂનાગઢ લઈ ગયા. આ અપમાનનો બદલો લેવા સિદ્ધરાજ જયસિંહે જૂનાગઢ પર આક્રમણ કર્યું.
૧૨ વર્ષનું યુદ્ધ અને દગો (The 12-Year War)
સિદ્ધરાજ જયસિંહે જૂનાગઢના ઉપરકોટ કિલ્લાને ઘેરો ઘાલ્યો. કહેવાય છે કે આ યુદ્ધ ૧૨ વર્ષ સુધી ચાલ્યું હતું. ઉપરકોટનો કિલ્લો અજેય હતો. જ્યાં સુધી રા’ ખેંગારના ભત્રીજાઓ દેશળ અને વિશળ એ દગો ન કર્યો, ત્યાં સુધી સિદ્ધરાજ કિલ્લામાં પ્રવેશી શક્યા નહીં.
ઘરના જ ભેદીઓએ દરવાજા ખોલી નાખ્યા અને પાટણનું સૈન્ય અંદર ઘૂસી ગયું. રા’ ખેંગાર વીરતાપૂર્વક લડતા લડતા શહીદ થયા.
રાણકદેવીનો વિલાપ અને ગિરનાર (Ranakdevi’s Curse to Girnar)
રા’ ખેંગારના મૃત્યુ બાદ, સિદ્ધરાજ રાણકદેવીને બળજબરીથી પાટણ લઈ જવા નીકળ્યા. જ્યારે તેઓ ગિરનાર પર્વત પાસેથી પસાર થઈ રહ્યા હતા, ત્યારે રાણકદેવીએ ગિરનારને મેણું માર્યું:
> “ગોઝારા ગિરનાર, વળામણ વેરીને કિયો,
> મરતા રા’ ખેંગાર, ખડેડી ખાંગો ન થિયો!”
(હે ગિરનાર! તારો રાજા રા’ ખેંગાર મરી ગયો, છતાં તું હજુ અડીખમ ઊભો છે? તું તૂટી કેમ ન પડ્યો?)
લોકવાયકા મુજબ, રાણકદેવીના આક્રંદથી ગિરનાર પર્વત ધ્રુજવા લાગ્યો અને તેના પથ્થરો પડવા લાગ્યા. ત્યારે રાણકદેવીએ તેને શાંત થવા કહ્યું:
> “પડ મા પડ મારા આધાર, ચોસલા કોણ ચડાવશે,
> ગયા ચડાવણહાર, જીવતા જાતર આવશે.”
આજે પણ ગિરનાર પર ‘રાણકદેવીનો થાપો’ અને પડતો પથ્થર જોવા મળે છે.
વઢવાણમાં સતી થવું (Sati at Wadhwan)
સિદ્ધરાજ જયસિંહ રાણકદેવીને લઈને વઢવાણ (સુરેન્દ્રનગર પાસે) પહોંચ્યા. ભોગાવો નદીના કિનારે રાણકદેવીએ સતી થવાનો નિર્ણય કર્યો. સિદ્ધરાજે તેમને રોકવા ઘણા પ્રયત્નો કર્યા, પણ રાણકદેવી અડગ રહ્યા.
વઢવાણમાં ભોગાવો નદીના કિનારે રાણકદેવી સતી થયા. આજે પણ ત્યાં રાણકદેવીનું મંદિર (Ranakdevi Temple, Wadhwan) આવેલું છે, જે આ અમર પ્રેમ અને બલિદાનની સાક્ષી પૂરે છે.
નિષ્કર્ષ (Conclusion)
રા’ ખેંગાર અને રાણકદેવીની વાર્તા આપણને શીખવે છે કે પ્રેમ અને સ્વાભિમાન માટે પ્રાણ પણ ન્યોછાવર કરવા પડે તો પાછી પાની ન કરવી જોઈએ. સૌરાષ્ટ્રના ઇતિહાસમાં આ પ્રકરણ સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલું છે.
FAQs :
રાણકદેવીનું મંદિર ક્યાં આવેલું છે?
- વઢવાણ, સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં, ભોગાવો નદીના કિનારે.
રા’ ખેંગાર કોણ હતા?
- જૂનાગઢના ચુડાસમા વંશના પરાક્રમી રાજા.
રાણકદેવી કોની સાથે પરણ્યા હતા?
- જૂનાગઢના રાજા રા’ ખેંગાર સાથે.
