“યા દેવી સર્વભૂતેષુ શક્તિ-રૂપેણ સંસ્થિતા।
નમસ્તસ્યૈ નમસ્તસ્યૈ નમસ્તસ્યૈ નમો નમઃ॥”

અર્થાત્: હે માતા ભવાની, જે દેવી ચરાચર જગતના બધા જ પ્રાણીઓમાં ‘શક્તિ’ રૂપે બિરાજમાન છે, તેવા હે ભગવતી તમને મારા વારંવાર નમસ્કાર છે.

ખાસ વાસ્તુ નિયમો (Vastu Rules for Navratri):

• દિશા: કળશ અને માતા દુર્ગાની મૂર્તિ અથવા છબી ઘરના ઈશાન ખૂણામાં (ઉત્તર-પૂર્વ દિશા) સ્થાપિત કરવી જોઈએ. આ ડીશા દેવતાઓની ડીશા છે જે સૌથી વધુ હકારાત્મક ઉર્જા ખેંચે છે.
• પૂજારીનું મુખ: પૂજા કરતી વખતે તમારું મુખ પૂર્વ અથવા ઉત્તર દિશા તરફ હોવું જોઈએ. આનાથી બુદ્ધિ અને જ્ઞાનનો વિકાસ થાય છે.
• બાજોઠ અને રંગ: કાચા લાકડાના બાજઠ પર લાલ કે પીળા રંગનું વસ્ત્ર પાથરવું. ભૂલથી પણ કાળા, ઘેરા વાદળી કે બ્રાઉન રંગના કપડાનો પ્રયોગ ન કરવો.
• અખંડ જ્યોતની દિશા: જો તમે અખંડ જ્યોત પ્રગટાવી રહ્યા છો, તો તે પૂજા ઘરના અગ્નિ ખૂણામાં (દક્ષિણ-પૂર્વ) રાખવી જોઈએ, જેથી ઘરમાં ધન-ધાન્ય ભરેલું રહે.

પ્રથમ દિવસ (એકમ) – માતા શૈલપુત્રી (Maa Shailputri)

‘શૈલ’ નો અર્થ થાય છે પર્વત અને ‘પુત્રી’ એટલે પુત્રી. પૂર્વ જન્મમાં સતી રૂપે દેહ ત્યાગ કર્યા પછી માતાએ હિમાલય રાજમાતા મેનાના ખોળે દિકરી રૂપે અવતાર લીધો, તેથી તેમનું નામ ‘શૈલપુત્રી’ પડ્યું. તેમનું વાહન વૃષભ (નંદી) હોવાથી તેમને વૃષભરૂઢા કાઢવામાં આવે છે. તેમના એક હાથમાં ત્રિશૂળ અને બીજા હાથમાં કમળ શોભે છે. આજના દિવસે યોગીઓ પોતાના મનને ‘મૂળાધાર ચક્ર’ માં સ્થિત કરે છે, જે જીવનમાં હિંમત અને સ્થિરતા આપે છે.

• શુભ રંગ: પીળો અથવા સફેદ.
• માતાનો પ્રિય ભોગ: ગાયના શુદ્ધ ઘીમાંથી બનેલી મીઠાઈ અથવા માત્ર ગાયનું ઘી. આનાથી શરીર રોગ મુક્ત રહે છે.
• મંત્ર: ઓમ શૈં શૈલપુત્ર્યૈ નમઃ સાથોસાથ વન્દે વान्छितलाभाय चन्द्रार्धकृतशेखराम्। वृषारूढां शूलधरां शैलपुत्रीं यशस्विनीम्॥ નો પાઠ શ્રેષ્ઠ છે.

બીજો દિવસ (બીજ) – માતા બ્રહ્મચારિણી (Maa Brahmacharini)

‘બ્રહ્મ’ એટલે તપસ્યા અને ‘ચારિણી’ એટલે આચરણ કરનારી. દેવર્ષિ નારદના કહેવાથી માતાએ ભગવાન શિવને પતિ રૂપે પામવા માટે હજારો વર્ષો સુધી માત્ર પાન ખાઈને અને પછી પાનનો પણ ત્યાગ કરીને (અપર્ણા બનીને) કઠોર તપ કર્યું. આ સ્વરૂપ શાંતિ, ત્યાગ, વૈરાગ્ય અને ભક્તિનું મૂર્તિમંત સ્વરૂપ છે. માતાના જમણા હાથમાં સ્ફટિકના રુદ્રાક્ષની માળા અને ડાબા હાથમાં કમંડળ છે. જે લોકોનું મન ચંચળ હોય તેમણે આ સ્વરૂપની ઉપાસના (‘સ્વાધિષ્ઠાન ચક્ર’ ની જાગૃતિ) કરવી જોઈએ.

• શુભ રંગ: લીલો (જીવનમાં નવી ઊર્જા અને હરીયાળી લાવે છે).
• માતાનો પ્રિય ભોગ: સાકર, પંચામૃત અથવા ખાંડનો ભોગ ધરાવી તેને દાન કરવાથી આયુષ્યમાં વૃધ્ધિ થાય છે.
• મંત્ર: ઓમ બ્રાં બ્રહ્મચારિણ્યૈ નમઃ

ત્રીજો દિવસ (ત્રીજ) – માતા ચંદ્રઘંટા (Maa Chandraghanta)

માતાના કપાળ પર ઘંટ આકારનો અર્ધચંદ્ર અત્યંત તેજસ્વી રૂપે બિરાજમાન છે, જેથી તેમને ‘ચંદ્રઘંટા’ કહે છે. આ માતાનું રણચંડી સ્વરૂપ છે, જે ભક્તોને શાંતિ આપે છે પરંતુ દુષ્ટો માટે હંમેશા પ્રલયકારી છે. દસ ભુજાઓમાં વિવિધ શસ્ત્રો, બાણ, તલવાર ધારણ કરી માતા પાપ અને નકારાત્મકતાનો નાશ કરવા સિંહ પર સવાર છે. તેમનો રણટંકાર (ઘંટનાદ) સાંભળીને મોટા મોટા અસુરો ડરી જાય છે. આ દિવસે ‘મણિપૂર ચક્ર’ નું ધ્યાન કરાય છે.

• શુભ રંગ: ભૂખરો (Grey) અથવા કથ્થાઈ. આ રંગ અહંકાર મુક્ત થવાનો સંદેશ આપે છે.
• માતાનો પ્રિય ભોગ: દૂધ અથવા દૂધમાંથી બનેલી મીઠાઈ (ખીર, પેંડા). આ ભોગથી દુઃખ અને દરિદ્રતાનો નાશ થાય છે.
• મંત્ર: ઓમ ચં ચંદ્રઘંટાયૈ નમઃ

ચોથો દિવસ (ચોથ) – માતા કુષ્માંડા (Maa Kushmanda)

હિંદુ શાસ્ત્રો મુજબ જ્યારે સર્વત્ર અંધકાર હતો અને બ્રહ્માંડનું અસ્તિત્વ નહોતું, ત્યારે દેવી કુષ્માંડાએ પોતાના માત્ર એક હળવા, દિવ્ય સ્મિતથી અંડ (બ્રહ્માંડ) ની રચના કરી. ‘કુ’ એટલે નાનકડું, ‘ઉષ્મા’ એટલે ગરમી કે ઉર્જા અને ‘અંડ’ એટલે કે બ્રહ્માંડ. માતા સૂર્યમંડળના આંતરિક લોકમાં નિવાસ કરે છે અને સૂર્યને પણ પ્રકાશ આપવાનું કામ કરે છે. અષ્ટભુજાધારી આ દેવીની પૂજાથી આધ્યાત્મિક જાગૃતિ (‘અનાહત ચક્ર’) પ્રાપ્ત થાય છે.

• શુભ રંગ: નારંગી (ઓરેન્જ). જે ખુશી, ઉત્સાહ અને તેજનું પ્રતીક છે.
• માતાનો પ્રિય ભોગ: માલપુઆ (Malpua). માલપુઆનો ભોગ ધરીને તેને બ્રાહ્મણ કે ગરીબોને વહેંચવાથી બુદ્ધિનો અદભુત વિકાસ થાય છે.
• મંત્ર: ઓમ કૂં કુષ્માંડાયૈ નમઃ

પાંચમો દિવસ (પાંચમ) – માતા સ્કંદમાતા (Maa Skandamata)

ભગવાન શિવ અને દેવી પાર્વતીના પુત્ર કાર્તિકેય, જેઓ દેવોના સેનાપતિ છે, તેમનું બીજું નામ ‘સ્કંદ’ છે. કુમાર સ્કંદના માતા હોવાથી તે દેવી ‘સ્કંદમાતા’ ના નામે વિશ્વવિખ્યાત થયા. માતા સિંહ પર બિરાજમાન છે અને તેમના ખોળામાં ષડાનન (છ મુખવાળા) બાલ કાર્તિકેય બેઠા છે. માતા કમળના પુષ્પ પર આસાન લગાવે છે માટે તેમને ‘પદ્માસના’ પણ કહે છે. આ માતાની પૂજા નિઃસંતાન દંપત્તિઓ માટે પુત્ર પ્રાપ્તિ અને સંતાન સુખ માટે રામબાણ ઈલાજ ગણાય છે. સાધકનું મન આ દિવસે ‘વિશુદ્ધ ચક્ર’ માં હોય છે.

• શુભ રંગ: સફેદ, જે સ્થિરતા અને નિર્મળતા દર્શાવે છે.
• માતાનો પ્રિય ભોગ: કેળા (Bananas). માતાને તાજા કેળાનો ભોગ અર્પણ કરવાથી શારીરિક બીમારીઓ અને મંદ બુદ્ધિ ગાયબ થઈ જાય છે.
• મંત્ર: ઓમ સ્કાં સ્કંદમાતાયૈ નમઃ

છઠ્ઠો દિવસ (છઠ) – માતા કાત્યાયની (Maa Katyayani)

પ્રાચીન કાળમાં મહર્ષિ કાત્યાયન રાક્ષસોના ત્રાસથી દુઃખી હતા. તેમણે ઘોર તપસ્યા કરી જેથી માતા જગદંબા તેમની પુત્રી રૂપે અવતર્યા. કાત્યાયન ઋષિના આશ્રમમાં જન્મ લીધાને કારણે તેમનું નામ કત્યાયની પડ્યું. આ માતાનું અત્યંત ઉગ્ર અને યુદ્ધ સ્વરૂપ છે, જેણે મહિષાસુર નામના ભયાનક અહંકારી રાક્ષસનો વધ કર્યો હતો. વ્રજની ગોપીઓએ ભગવાન કૃષ્ણને પતિ રૂપે પામવા માટે યમુના કાંઠે આ જ માતા કાત્યાયનીનું વ્રત કર્યું હતું. જે ઢીકરીઓના લગ્ન ન થતા હોય તેમની મનોકામના આ દેવી પૂર્ણ કરે છે. (‘આજ્ઞા ચક્ર’ ની જાગૃતિ).

• શુભ રંગ: લાલ. જે ઋતુમતી સ્ત્રી, શક્તિ, નિર્ભયતા અને અખંડ સૌભાગ્યનું પ્રતીક છે.
• માતાનો પ્રિય ભોગ: મધ (Honey). ગોરસ અને મધનો ભોગ ધરાવવાથી વ્યક્તિનું આકર્ષણ વધે છે અને યશ પ્રાપ્તિ થાય છે.
• મંત્ર: ઓમ કાં કાત્યાયન્યૈ નમઃ

સાતમો દિવસ (સાતમ) – માતા કાલરાત્રિ (Maa Kaalratri)

નવરાત્રીનો આ સૌથી રહસ્યમય અને જાગૃત મનાતો દિવસ છે. માતા કાલરાત્રિ કાળનો પણ નાશ કરનારી છે. તેમનો દેખાવ ભયાનક છે: શરીરનો રંગ ઘનઘોર અંધકાર જેવો કાળો છે, વાળ વિખરાયેલા છે, ગળામાં વીજળીની જેમ ચમકતી માળા છે અને શ્વાસમાંથી અગ્નિની જવાળાઓ ધગધગી રહી છે. તેમનું વાહન ગધેડો (ગર્દભ) છે. રક્તબીજ, શુમ્ભ અને નિશુમ્ભ રાક્ષસનો તેમણે જ વધ કર્યો હતો. બાહ્ય દેખાવ ભલે ડરામણો હોય પણ તે પોતાના ભક્તો માટે હંમેશા શુભ ફળ આપનારી ‘શુભંકરી’ છે. ભૂત-પ્રેત, જાદુ-ટોણા કે ગ્રહદોષ માતાના સ્મરણ માત્રથી ભાગી જાય છે. (‘સહસ્ત્રાર ચક્ર’).

• શુભ રંગ: વાદળી (રોયલ બ્લુ) અથવા કાળો. જે અનંત બ્રહ્માંડ અને રહસ્યનું પ્રતીક છે.
• માતાનો પ્રિય ભોગ: ગોળ અથવા ગોળમાંથી બનેલી ચીજો. બ્રાહ્મણ અને ગરીબોને ગોળ વહેંચવાથી અકસ્માત અને અકાળ મૃત્યુનો ભય ટળે છે.
• મંત્ર: ઓમ ક્લીં કાલરાત્ર્યૈ નમઃ

આઠમો દિવસ (અષ્ટમી) – માતા મહાગૌરી (Maa Mahagauri)

મહા અષ્ટમી (દુર્ગાષ્ટમી) નો દિવસ નવરાત્રીમાં સૌથી વધુ પવિત્ર મનાય છે. કઠોર તપસ્યા કરતી વખતે માતા પાર્વતીનું સંપૂર્ણ શરીર કૂપોષણ અને તાપથી કાળું પડી ગયું હતું. ત્યારે ભગવાન શિવે તેમના ઉગ્ર તપથી પ્રસન્ન થઈને તેમને ગંગાજળથી નવડાવ્યા હતા. ગંગાજળના સ્પર્શથી માતાનું શરીર શંખ, ચંદ્રમા અને કુંદના ફૂલ જેવું શ્વેત (ગૌરવર્ણ) અને અત્યંત સુંદર બની ગયું. ત્યારથી તેઓને ‘મહાગૌરી’ કહેવાય છે. તેમની ચાર ભુજાઓ છે, વાહન વૃષભ છે અને શાંતિનો પર્યાય છે. આ દિવસે અનેક સ્થાનો પર કન્યા પૂજન અને હવન કરવામાં આવે છે.

• શુભ રંગ: ગુલાબી (Pink). જે આશા, સ્નેહ અને સૌમ્યતાનો રંગ છે.
• માતાનો પ્રિય ભોગ: નારિયેળ (Coconut). અષ્ટમીના દિવસે દેવીને શ્રીફળ અર્પણ કરવાથી સંતાન સંબંધિત તમામ સમસ્યાઓનું નિવારણ થાય છે.
• મંત્ર: ઓમ મં મહાગૌર્યૈ નમઃ

નવમો દિવસ (રામ નવમી) – માતા સિદ્ધિદાત્રી (Maa Siddhidatri)

નવરાત્રીનો અંતિમ અને સિદ્ધિનો દિવસ. ‘સિદ્ધિ’ એટલે કે અલૌકિક શક્તિઓ અને ‘દાત્રી’ એટલે આપનાર. માર્કંડેય પુરાણ મુજબ આઠ પ્રકારની મુખ્ય સિદ્ધિઓ હોય છે: અણિમા, મહિમા, ગરિમા, લઘિમા, પ્રાપ્તિ, પ્રાકામ્ય, ઈશિત્વ, અને વશિત્વ. માતા સિદ્ધિદાત્રી આ બધી જ સિદ્ધિઓ પોતાના ભક્તોને બંને હાથે લૂંટાવે છે. પુરાણો કહે છે કે ભગવાન શિવે પણ આ જ માતાની ઘોર ઉપાસના કરીને બધી સિદ્ધિઓ મેળવી હતી અને માતાની કૃપાથી જ શિવજીનું અડધું શરીર સ્ત્રીનું બન્યું, જેનાથી તેઓ ‘અર્ધનારીશ્વર’ કહેવાયા. તેઓ કમળ પર બિરાજમાન છે.

• શુભ રંગ: જાંબલી (Purple / Violet). આ રંગ જ્ઞાન, બુદ્ધિ અને સર્વોચ્ચ આધ્યાત્મિક સિદ્ધિ દર્શાવે છે.
• માતાનો પ્રિય ભોગ: તલ, તલની લાડુ કે પૂરી, અને હલવા-ચણાનો પ્રસાદ. આનાથી બીમારીઓનો સંપૂર્ણ નાશ થાય છે અને મોક્ષ મળે છે.
• મંત્ર: ઓમ સિં સિદ્ધિદાત્ર્યૈ નમઃ

નવરાત્રીના કડક નિયમો (Do’s & Don’ts):

• વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા: નવ દિવસ દરમિયાન નખ કાપવા, વાળ કાપવા કે દાઢી ન કરાવવી તેવો પારંપરિક રિવાજ છે. જો અખંડ જ્યોત કરી હોય તો ઘરમાં કોઈને કોઈ સભ્ય હંમેશા હાજર રહેવો જોઈએ, ઘરને ભુલથી ઑઅણ તાળું મારીને ખાલી ન મૂકવું.
• બ્રહ્મચર્ય અને શયન: ૯ દિવસ સુધી પતિ-પત્નીએ પૂર્ણ બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરવું. ઘણા શ્રદ્ધાળુઓ સુખસગવડ છોડીને ૯ દિવસ જમીન પર સાદડી પાથરીને સુવે છે.
• ચામડાનો ત્યાગ: પૂજા ઘરમાં કે વ્રત દરમિયાન ચામડાના બેલ્ટ, પાકીટ કે શૂઝ પહેરવાનું ટાળવું જોઈએ.
• સાત્વિક આહાર અને તામસિક ત્યાગ: ડુંગળી, લસણ, માંસ, ઈંડા, આલ્કોહોલ (દારૂ), તમાકુ અને બહારના તૈયાર ભોજનનો સદંતર ત્યાગ કરવો. ઘરમાં અન્ય લોકોએ પણ ન પકાવવો જોઈએ. ફરાળમાં પણ સાદું સિંધવ મીઠું વાપરવું અને લાલ મરચાને બદલે કાળા મરી કે લીલા મરચા ખાવા. રાજગરો, સિંગોડાનો લોટ, મોરૈયો અને તમામ મૂળ-ફળ ખાઈ શકાય.

ઘરમેળે હવન કરવાની પદ્ધતિ (Havan Vidhi):

નવમીના દિવસે કન્યા પૂજન કર્યા બાદ હવન કરવાનું વિશેષ મહત્વ છે. હવન માટે એક નાના હવન કુંડ અથવા ત્રાંબાના પાત્રમાં આંબાના લાકડા (સમિધા) ગોઠવો. કપૂર અને ગાયના ઘીની મદદથી અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરો.
હવન સામગ્રીમાં: તલ, જવ, ચોખા, ગાયનું ઘી, લવિંગ, એલચી, ગુગળ, કમળકાકડી, કપૂર, ખાંડ, અગર, તગર અને સૂકા મેવાને મિક્સ કરો.
સર્વ પ્રથમ ગણેશજીને ‘ઓમ ગં ગણપતયે નમઃ સ્વાહા’ કહીને ૫ આહુતિ આપો. ત્યારબાદ નવગ્રહો અને કુળદેવીના નામની આહુતિ આપો. અંતમાં દુર્ગા માતાના નવર્ણ મંત્ર ‘ૐ ઐં હ્રીં ક્લીં ચામુંડાયૈ વિચ્ચે સ્વાહા’ સાથે ૧૦૮ વાર હવનમાં આહુતિ આપો. અંતમાં અગ્નિ દેવની આરતી કરી, રાખ (ભસ્મ) ને કપાળ પર તિલક તરીકે લગાવો.