ઝંડ હનુમાન: જાંબુઘોડાના જંગલોમાં છુપાયેલું પાંડવકાલીન રહસ્ય અને શ્રદ્ધાનું કેન્દ્ર
ગુજરાત અનેક ઐતિહાસિક અને ધાર્મિક સ્થળોનો ખજાનો છે. આપણે ઘણીવાર દૂરના પ્રખ્યાત તીર્થસ્થળોની મુલાકાત લઈએ છીએ, પરંતુ આપણી આસપાસ રહેલા અદભુત સ્થાનોથી અજાણ હોઈએ છીએ. આવું જ એક ચમત્કારિક અને ઐતિહાસિક સ્થળ એટલે ઝંડ હનુમાન (Zand Hanuman). વડોદરા અને પાવાગઢની નજીક, જાંબુઘોડાના ગાઢ જંગલોમાં આવેલું આ મંદિર પ્રકૃતિપ્રેમીઓ અને શ્રદ્ધાળુઓ માટે એક આસ્થાનું કેન્દ્ર છે.
સૌરાષ્ટ્ર પર સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા – કાઠિયાવાડની સંસ્કૃતિ, તીર્થ, ભોજન અને પ્રવાસ
ઝંડ હનુમાન ક્યાં આવેલું છે? (Location)
ઝંડ હનુમાનનું મંદિર પંચમહાલ જિલ્લાના આદિવાસી વિસ્તારમાં આવેલું છે.
- વડોદરાથી અંતર: આશરે ૯૦ કિલોમીટર
- પાવાગઢથી અંતર: ૩૨ કિલોમીટર
- જાંબુઘોડાથી અંતર: ૧૧ કિલોમીટર
જાંબુઘોડા અભયારણ્ય (Jambughoda Wildlife Sanctuary) ની વચ્ચે આવેલું હોવાથી અહીં પહોંચવાનો રસ્તો વનરાજીથી ભરપૂર અને અત્યંત રળિયામણો છે.
ઇતિહાસ અને પાંડવો સાથેનો સંબંધ (History & Legend)
લોકવાયકાઓ મુજબ, આ સ્થળનો સંબંધ મહાભારત કાળ સાથે છે. જ્યારે પાંડવો પોતાના ગુપ્તવાસ દરમિયાન ભ્રમણ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે તેઓ દ્રૌપદી સાથે અહીં એક વર્ષ સુધી રોકાયા હતા. આ વાતની સાક્ષી પૂરતા અનેક પુરાવાઓ આજે પણ અહીં જોવા મળે છે.
અહીં હનુમાનજીની ૧૮ ફૂટ ઊંચી ભવ્ય પ્રતિમા આવેલી છે. માન્યતા છે કે આ મૂર્તિ એક જ પથ્થરમાંથી બનાવવામાં આવી છે અને પાંડવોમાં સૌથી શક્તિશાળી ભીમે પોતાના નખ વડે આ મૂર્તિ કોતરી હતી.
મંદિરનું નામ “ઝંડ હનુમાન” કેમ પડ્યું?
આ મંદિરના નામ પાછળ બે મુખ્ય લોકવાયકાઓ પ્રચલિત છે:
1. પનોતીનું નિવારણ: હનુમાનજીની મૂર્તિમાં ડાબા પગ નીચે ‘પનોતી’ દબાયેલી જોવા મળે છે. શ્રદ્ધાળુઓ અહીં પનોતી અને કષ્ટમાંથી મુક્તિ મેળવવા આવે છે. ભૂતકાળમાં અહીં ‘ઝંડ’ (પ્રેતબાધા) નિવારવાની વિધિઓ થતી હતી, જેના પરથી નામ પડ્યું હોઈ શકે. જોકે, હવે અંધશ્રદ્ધા નિવારણના ભાગરૂપે આવી વિધિઓ બંધ છે.
2. લાંબી પૂંછડી: સ્થાનિક આદિવાસી બોલીમાં હનુમાનજીની લાંબી પૂંછડીને ‘ઝંડ’ કહેવામાં આવે છે. આ મૂર્તિમાં હનુમાનજીની પૂંછડીનું વિશેષ મહત્વ હોવાથી તેને ઝંડ હનુમાન કહેવાય છે.
જોવાલાયક સ્થળો અને ચમત્કારો (Attractions)
૧. અર્જુનનો કૂવો (Arjun’s Well)
મંદિરથી થોડે દૂર એક મીઠા પાણીનો કૂવો આવેલો છે. દંતકથા મુજબ, દ્રૌપદીને તરસ લાગી ત્યારે અર્જુને જમીનમાં બાણ મારીને પાણી પ્રગટ કર્યું હતું. આ કૂવો આજે પણ બારેમાસ મીઠા પાણીથી ભરેલો રહે છે અને આસપાસના ગામો માટે પાણીનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે.
૨. ભીમની ઘંટી (Bhim’s Grinder)
અહીં એક વિશાળ પથ્થરની ઘંટી જોવા મળે છે. તેનું કદ અને વજન એટલું વિશાળ છે કે ૪૦-૫૦ લોકો ભેગા મળીને પણ તેને હલાવી શકતા નથી. મનાય છે કે ભીમ આ ઘંટીનો ઉપયોગ કરતા હતા.
૩. પ્રાચીન શિવ મંદિર
અહીં પાંડવો દ્વારા પૂજાતું એક અતિપ્રાચીન શિવ મંદિર પણ ખંડેર હાલતમાં જોવા મળે છે, જે આ સ્થળની પ્રાચીનતાની સાબિતી આપે છે.
પ્રકૃતિનો ખોળો (Nature & Atmosphere)
જો તમે ચોમાસામાં અહીં મુલાકાત લો, તો આજુબાજુના ડુંગરો પરથી વહેતા ઝરણાં અને હરિયાળી મન મોહી લે છે. જાંબુઘોડાના જંગલોમાં હોવાથી રસ્તામાં ક્યારેક નીલગાય, દીપડા કે સાપ જેવા વન્યજીવો પણ જોવા મળી શકે છે.
ક્યારે મુલાકાત લેવી?
શનિવાર, હનુમાન જયંતિ અને અમાસના દિવસોમાં અહીં ભક્તોની ભારે ભીડ જોવા મળે છે. જો તમે શાંતિ અને પ્રકૃતિનો આનંદ માણવા માંગતા હો, તો ચોમાસામાં અથવા શિયાળામાં આ સ્થળની મુલાકાત શ્રેષ્ઠ છે.
